Hải sản bền vững không phải là chuyện hoang đường, nhưng cũng không phải là một nhãn dán đơn giản khiến bạn cảm thấy dễ chịu. Sự thật là một số loại hải sản có thể được đánh bắt hoặc nuôi trồng với tác động môi trường tương đối thấp, trong khi rất nhiều loại cá trên thị trường vẫn đến từ các hệ thống gây hại cho hệ sinh thái, tạo ra sản lượng đánh bắt không chủ đích (bycatch), hoặc phụ thuộc vào thức ăn và cơ sở hạ tầng không đặc biệt xanh.
Phần khó nhất là cả “cá tốt” và “cá xấu” đều là những sự đơn giản hóa quá mức. Dù bạn có phải là người ăn chay có ăn cá (pescetarian) hay không và bạn quan tâm đến môi trường, câu hỏi thực sự không phải là hải sản có bền vững về bản chất hay không, mà là loại hải sản nào, từ đâu, được đánh bắt hoặc nuôi trồng như thế nào, và theo hệ thống quản lý ra sao.
Tại sao cuộc tranh luận về hải sản bền vững ngày càng trở nên rối ren
Hải sản nằm ở vị trí trung gian khó xử. Một mặt, nghề cá tự nhiên và nuôi trồng thủy sản có thể cung cấp thực phẩm giàu dinh dưỡng với dấu chân đất thấp hơn nhiều sản phẩm động vật trên cạn. Mặt khác, hoạt động đánh bắt được quản lý kém có thể khai thác quá mức nguồn lợi, phá hủy môi trường sống và vô tình bắt được các loài không phải mục tiêu, trong khi một số hoạt động nuôi trồng thủy sản gây ra các vấn đề về ô nhiễm, lây lan dịch bệnh hoặc phụ thuộc vào thức ăn.
Đó là lý do tại sao bạn thấy những quan điểm cực đoan trên mạng. Một số người cho rằng cá là loại protein động vật thân thiện với môi trường nhất; những người khác chỉ ra nạn đánh bắt quá mức, sản lượng đánh bắt không chủ đích và ô nhiễm biển và nói rằng hải sản về cơ bản là một thảm họa. Sự thật nằm ở đâu đó giữa hai thái cực.
Hải sản bền vững thực sự có nghĩa là gì
Ở dạng tốt nhất, hải sản bền vững có nghĩa là đánh bắt cá hoặc động vật có vỏ với tốc độ cho phép quần thể phục hồi, đồng thời giảm thiểu thiệt hại cho hệ sinh thái và duy trì các hệ thống quản lý mạnh mẽ. Tiêu chuẩn này dựa trên ba trụ cột: quần thể cá khỏe mạnh, tác động tối thiểu đến hệ sinh thái và quản lý hiệu quả.
Định nghĩa đó rất quan trọng vì nó làm cho tính bền vững trở thành một thuộc tính của hệ thống, không phải là một khẩu hiệu về loài. Một loài như cá ngừ hay cá hồi không tự động bền vững hay không bền vững ở mọi nơi. Cùng một loại cá có thể được quản lý có trách nhiệm ở vùng này và bị khai thác cạn kiệt nghiêm trọng ở vùng khác. Vì vậy, khi mọi người hỏi liệu hải sản bền vững có phải là chuyện hoang đường hay không, câu trả lời trung thực là nhãn đó có thể có thật, nhưng chỉ khi việc quản lý bên dưới cũng có thật.
Lập luận về môi trường ủng hộ việc ăn cá
Có những lý do chính đáng khiến các nhà bảo vệ môi trường vẫn bảo vệ một số loại hải sản. Báo cáo “Hiện trạng Nghề cá và Nuôi trồng Thủy sản Thế giới” năm 2024 của FAO cho biết sản lượng thực phẩm động vật thủy sinh đạt 185 triệu tấn vào năm 2022, với nuôi trồng thủy sản lần đầu tiên vượt qua nghề cá khai thác. Điều này quan trọng vì thực phẩm thủy sinh ngày càng trở nên trung tâm trong việc nuôi sống con người với việc sử dụng thức ăn và nước tương đối hiệu quả so với nhiều hệ thống chăn nuôi trên cạn.
Ngừng đánh bắt cá hoàn toàn là không thực tế và có thể chuyển nhu cầu sang protein trên cạn, làm gia tăng nạn phá rừng và lượng khí thải carbon. Nói cách khác, nếu cá bị loại bỏ hoàn toàn khỏi chế độ ăn, thực phẩm thay thế sẽ có ý nghĩa rất lớn. Đổi hải sản lấy thịt bò không phải là một chiến thắng cho môi trường.
Cá cũng cung cấp các chất dinh dưỡng khó tìm thấy ở nơi khác, đặc biệt là axit béo omega-3, iốt và một số khoáng chất có sinh khả dụng cao. Điều đó không làm cho cá trở nên bất khả thay thế, nhưng giải thích tại sao nhiều cuộc thảo luận về an ninh lương thực và sức khỏe cộng đồng vẫn coi hải sản được quản lý tốt là một phần của giải pháp.
Lập luận về môi trường chống lại việc ăn cá
Bây giờ đến phần kém thuận tiện hơn: nhiều nghề cá và hệ thống nuôi trồng thủy sản vẫn gây ra các vấn đề môi trường nghiêm trọng. Đánh bắt quá mức vẫn là mối quan tâm chính, và bức tranh tổng thể về sức khỏe đại dương được định hình bởi sản lượng đánh bắt không chủ đích, suy thoái môi trường sống và quản lý không đồng đều.
Cơ quan Môi trường Châu Âu cho biết đánh bắt quá mức, sản lượng đánh bắt không chủ đích và suy thoái môi trường sống là những nguyên nhân chính làm suy giảm đa dạng sinh học biển. Đó không phải là một vấn đề nhỏ. Sản lượng đánh bắt không chủ đích có thể giết chết rùa biển, chim biển, cá heo, cá mập và cá con vốn không phải là mục tiêu. Thiệt hại môi trường sống do một số loại ngư cụ cũng có thể làm thay đổi đáy biển và hệ sinh thái ven biển.
Nuôi trồng thủy sản cũng không phải là một tấm vé miễn trừ. Một số hệ thống nuôi trồng có thể tương đối hiệu quả, nhưng những hệ thống khác phụ thuộc vào thức ăn làm từ cá tự nhiên, tạo ra chất thải ở vùng nước ven biển, hoặc cần kháng sinh và điều kiện thả nuôi dày đặc. Vì vậy, “nuôi trồng” không tự động có nghĩa là “có trách nhiệm với môi trường”. Nó phụ thuộc vào loài, nguồn thức ăn và phương pháp sản xuất.
Tại sao lời khuyên cũ “ăn nhiều cá hơn” đã bị thách thức
Một trong những điểm thú vị nhất trong cuộc tranh luận này là lời khuyên về sức khỏe có thể gây ra hậu quả sinh thái. Trở lại năm 2009, các nhà khoa học Canada đã lập luận rằng việc bảo mọi người ở các nước phát triển ăn nhiều cá hơn là thiển cận vì nó có thể gây áp lực lên nguồn cung biển hạn chế.
Lập luận của họ rất đơn giản: nếu tất cả mọi người đều tìm kiếm cá để lấy omega-3, nhu cầu sẽ tăng nhanh hơn nguồn cung được quản lý bền vững. Điều đó có thể gây sức ép lớn hơn lên nghề cá và tạo ra những sự đánh đổi sinh thái mà các thông điệp y tế công cộng thường bỏ qua. Bài học không phải là cá không tốt cho sức khỏe; mà là lời khuyên dinh dưỡng không thể tách rời khỏi giới hạn của nguồn tài nguyên.
Đánh bắt tự nhiên so với Nuôi trồng: Không loại nào tự động tốt hơn
Nhiều người ăn uống có ý thức về môi trường cố gắng giải quyết tình thế khó xử bằng cách nói, “Tôi chỉ ăn cá tự nhiên” hoặc “Tôi chỉ ăn cá nuôi”. Điều đó vẫn còn quá chung chung. Hải sản đánh bắt tự nhiên không tự động bền vững, và hải sản nuôi trồng không tự động là xấu.
Nghề cá tự nhiên có thể rất tốt nếu hạn ngạch đánh bắt dựa trên cơ sở khoa học và việc thực thi mạnh mẽ. Nhưng nghề cá tự nhiên cũng có thể bị đánh bắt quá mức, được giám sát kém hoặc mang tính hủy diệt nếu ngư cụ và quản trị yếu kém.
Nuôi trồng thủy sản có thể rất hiệu quả, đặc biệt là trong các hệ thống được quản lý tốt, nhưng một số hoạt động phụ thuộc vào thức ăn từ cá đánh bắt tự nhiên, điều này tạo ra áp lực ngầm ở thượng nguồn. Trang trại nuôi cá ven biển cũng có thể làm thay đổi môi trường sống và hệ sinh thái, ảnh hưởng đến đa dạng sinh học địa phương. Vì vậy, câu hỏi về môi trường không phải là tự nhiên hay nuôi trồng; mà là được quản lý tốt hay được quản lý kém.
Chứng nhận có ích – Nhưng chúng không phải là phép màu
Các chứng nhận hải sản như MSC được thiết kế để giúp người tiêu dùng xác định hải sản đáp ứng các tiêu chuẩn độc lập. Điều đó hữu ích vì người mua hàng trung bình không thể tự mình kiểm toán nghề cá, truy xuất chuỗi cung ứng hoặc đánh giá động thái nguồn lợi.
Tuy nhiên, chứng nhận không phải là một lá chắn hoàn hảo. Chúng tốt hơn các tuyên bố tiếp thị, nhưng chúng phụ thuộc vào tính nghiêm ngặt của tiêu chuẩn, tính chính trực của các cuộc kiểm toán và mức độ mà nghề cá được chứng nhận tiếp tục hoạt động trong khuôn khổ các quy tắc. Vì vậy, nếu bạn đang cố gắng ăn uống bền vững, hãy tìm các nhãn hiệu của bên thứ ba đáng tin cậy, nhưng hãy coi chúng là điểm khởi đầu tốt, không phải là lời cuối cùng.
Seafood Watch đóng một vai trò tương tự bằng cách cung cấp các khuyến nghị dựa trên khoa học được sử dụng bởi các doanh nghiệp, đầu bếp và người tiêu dùng. Đó là một lời nhắc nhở khác rằng tính bền vững được xử lý tốt nhất như một quá trình ra quyết định, không phải một khẩu hiệu.
Các nhà bảo vệ môi trường thực sự nên làm gì
Nếu bạn muốn ăn cá theo cách phù hợp với các giá trị môi trường, cách tiếp cận tốt nhất là ăn ít hơn, nhưng ăn ngon hơn. Điều đó có nghĩa là chọn hải sản từ các nguồn đáng tin cậy, chú ý đến loài và khu vực, đồng thời tránh giả định rằng tất cả các loại cá đều tốt hoặc đều xấu như nhau.
Một khuôn khổ thực tế như sau:
- Ưu tiên các nghề cá có chứng nhận độc lập hoặc quản lý dựa trên khoa học công khai mạnh mẽ.
- Tránh các loài hoặc khu vực được biết là bị đánh bắt quá mức hoặc quản lý kém.
- Hãy hoài nghi với những tuyên bố mơ hồ như “đánh bắt tự nhiên” hoặc “tự nhiên” mà không có khả năng truy xuất nguồn gốc.
- Cân nhắc hải sản nuôi trồng khi hệ thống sản xuất hiệu quả và được quản lý tốt.
- Sử dụng cá như một phần của chế độ ăn ít tác động rộng hơn, không phải là nguồn protein mặc định cho mọi bữa ăn.
Cách tiếp cận này ít thỏa mãn về mặt cảm xúc hơn một câu trả lời có-hoặc-không mang tính bao quát, nhưng nó chính xác hơn nhiều.
Hải sản có phải là một phần của chế độ ăn uống thông minh về khí hậu?
Có khả năng là có, nhưng chỉ trong bối cảnh cụ thể. Một báo cáo năm 2024 nhấn mạnh thực phẩm thủy sinh là quan trọng đối với an ninh lương thực, dinh dưỡng và lập kế hoạch cung ứng trong tương lai, đồng thời nhấn mạnh vai trò của Chuyển đổi Xanh (Blue Transformation) trong việc cải thiện tính bền vững. Điều này cho thấy hải sản có thể là một phần của hệ thống thực phẩm có ý thức về khí hậu nếu được quản lý đúng cách.
Vấn đề là tính bền vững không được đảm bảo bởi thực tế rằng thực phẩm đến từ nước. Bạn vẫn phải tính đến thức ăn, nhiên liệu, môi trường sống, sản lượng đánh bắt không chủ đích, ô nhiễm và hệ thống lao động. Do đó, chế độ ăn hải sản có trách nhiệm ít phụ thuộc vào sự thuần khiết về mặt đạo đức hơn và phụ thuộc nhiều hơn vào việc chọn các lựa chọn ít gây hại nhất, có thể truy xuất nguồn gốc nhất hiện có.
Hải sản bền vững có phải là một dạng chuyện hoang đường?
Không, nhưng cách nó được tiếp thị thường là hoang đường. Hải sản bền vững có thật khi nó đến từ các nghề cá hoặc trang trại thực sự được quản lý để tái tạo nguồn lợi, giảm thiệt hại cho hệ sinh thái và giữ cho chuỗi cung ứng minh bạch. Điều hoang đường là ý tưởng cho rằng toàn bộ “hải sản” có thể được đưa ra một phán quyết môi trường duy nhất.
Kết luận trung thực thì không thoải mái nhưng hữu ích: ăn cá với tư cách là một nhà bảo vệ môi trường không tự động tốt hay xấu. Đó là một loạt các sự đánh đổi. Nếu bạn chọn lọc cẩn thận, hải sản có thể nằm gọn trong một chế độ ăn uống có trách nhiệm. Nếu bạn chọn lọc hời hợt, bạn có thể dễ dàng tiếp tay cho nạn đánh bắt quá mức hoặc nuôi trồng thủy sản gây hại.
Điểm mấu chốt
Hải sản bền vững không phải là chuyện hoang đường, nhưng cũng không phải là một tấm vé miễn trừ. Một số hệ thống hải sản thực sự tốt hơn cho con người và hành tinh; những hệ thống khác thì hoàn toàn không.
Vì vậy, nếu bạn là một nhà bảo vệ môi trường đang quyết định có nên ăn cá hay không, câu trả lời tốt nhất không phải là “luôn luôn” hay “không bao giờ”. Câu trả lời tốt nhất là: biết nguồn gốc, tin tưởng vào khoa học, tìm kiếm chứng nhận thực sự và coi hải sản như một phần được lựa chọn cẩn thận của chế độ ăn uống bền vững rộng lớn hơn.
Sources:
